در حوزه مالی و حسابداری بنگاه های اقتصادی، دو مفهوم پرکاربرد و اساسی همواره به صورت مداوم تکرار شده و مورد توجه قرار میگیرد: مالیات بر ارزش افزوده و مالیات بر درآمد (عملکرد)
بسیاری از مدیران شرکتها، استارتاپها و صاحبان مشاغل کوچک هنگام رسیدگی به امور مالیاتی خود با این دو مبحث مالیاتی مواجه میشوند؛ اما تفاوت دقیق آنها، نحوه محاسبه و زمان پرداختشان را نمیدانند. به منظور شفاف سازی بیشتر این بحث ابتدا به تعریف هریک از این موضوعات میپردازیم تا بتوانیم تفاوت ها را بهتر و واضح تر شرح بدهیم.
این مقاله توسط شرکت حسابداری و مالیاتی صدرحساب تهیه شده است تا بهصورت ساده و عملی، تفاوت این دو نوع مالیات را برای صاحبان کسبوکارها روشن کرده و مسیر تصمیمگیری مالیاتی را هموار سازد.
تفاوت مالیات بر ارزش افزوده و مالیات عملکرد
- مالیات بر ارزش افزوده، مالیاتی غیرمستقیم است که در هر مرحله از فروش کالا یا خدمات از مصرفکننده نهایی دریافت میشود،
- مالیات عملکرد، مالیاتی مستقیم است که بر اساس سود یا درآمد سالانه اشخاص و شرکتها محاسبه و پرداخت میشود.
در ادامه بیشتر با این تفاوت ها آشنا میشوید.
مالیات بر ارزش افزوده چیست؟
به صورت کلی ارزش افزوده به معنای میزان ارزشی است که در هرمرحله از زنجیره تولید تا مصرف، به کالا یا خدمات اضافه می شود و مالیات بر ارزش افزوده (VAT) در واقع اعمال مالیات بر این ارزش افزوده شده می باشد. مالیات بر ارزش افزوده در دسته مالیات های غیرمستقیم طبقه بندی می شود و توسط مصرف کننده نهایی پرداخت می گردد. در عمل، این مالیات به صورت درصدی از قیمت کالای فروخته شده از خریدار دریافت گردیده، سپس فروشنده وظیفه دارد که این مبلغ را مطابق قوانین و مقررات و در زمان مقرر به حساب دارایی واریز نماید. به این ترتیب می توان گفت که کسبوکارها در این نوع مالیات، واسط دریافت مالیات از مصرفکننده نهایی هستند.
توجه داشته باشید که نرخ مالیات بر ارزش افزوده در ماده 38 قانون دائمی مالیات بر ارزش افزوده برابر با 9% تعیین گردیده اما بر اساس بند خ تبصره 1 ماده واحده قانون بودجه سال 1404 این نرخ در سال 1404 به 10% افزایش یافته است و هرساله میتواند در قانون بودجه تغییر کند ولی نمیتواند کمتر از 9درصد مشخص شده قانون باشد.
نحوه عملکرد مالیات بر ارزش افزوده
فرض کنید یک شرکت تولیدی، مواد اولیهای را به قیمت 10 میلیون تومان خریداری نموده ودر هنگام خرید، ۱۰ درصد این مبلغ یعنی 1 میلیون تومان بهعنوان مالیات ارزش افزوده به فروشنده پرداخت میکند(اعتبار مالیاتی) . سپس شرکت محصول نهایی را با قیمت 20 میلیون تومان به فروش میرساند و از خریدار 2 میلیون تومان مالیات ارزش افزوده دریافت میکند.
در پایان دوره مالیاتی، شرکت باید مابهالتفاوت مالیات ارزش افزوده دریافتی و پرداختی
(1میلیون =2میلیون ارزش افزوده دریافتی-1میلیون ارزش افزوده پرداختی)
را به سازمان امور مالیاتی پرداخت کند. به این ترتیب روشن است که این مالیات فقط بر «ارزش افزوده» کالا یا خدمات در مراحل مختلف تولید و توزیع اعمال شده وتوسط خریدارنهایی پرداخت می گردد.
نکته : ماليات و عوارضي كه مؤدي بابت خريد كالا (اعم از نهاده و كالاي نهائي) يا خدمت، به موجب قانون مالیات بر ارزش افزوده پرداخت كرده است را به اصطلاح اعتبار مالیاتی می نامند.
ویژگیهای اصلی مالیات بر ارزش افزوده
- رابطه مستقیم با فروش کالا و خدمات
- دریافت از خریدار نهایی
- محاسبه بر اساس تفاضل خرید و فروش
- دورهای و فصلی گزارش میشود (هر سه ماه یک بار)
- امکان تهاتر مالیات خرید و فروش
به عبارتی اگر کسبوکاری کالایی خریداری نموده، روی آن قیمتگذاری کرده و سپس فروخته است، مالیاتی که پرداخت میکند فقط مابه التفاوت ارزش افزوده دریافتی و پرداختی است.
مالیات عملکرد چیست؟
مالیات عملکرد یا مالیات بر درآمد، نوعی مالیات مستقیم است که بر سود واقعی شرکت در طول یک سال مالی تعلق میگیرد. در واقع فعالان اقتصادی بابت استفاده از منابع و امکانات موجود و با هدف بهبود امکانات و زیرساخت های کشور در آینده، موظفند بخشی از درآمد سالانه خود را به عنوان مالیات به دولت پرداخت نمایند. ماخذ محاسبه مالیات عملکرد، سود خالصی است که بنگاه های اقتصادی در طول یک سال مالیاتی کسب کرده اند. در حقیقیت مبلغ مالیات عملکرد با توجه به درآمد و هزینه های اشخاص تعیین میگردد.
ویژگیهای اصلی مالیات عملکرد
- مرتبط با سود سالانه کسبوکار
- گزارشدهی در قالب اظهارنامه سالانه عملکرد
- عدم وابستگی به مصرف یا فروش مستقیم
- تحت تأثیر هزینههای قابل قبول مالیاتی
توجه کنید، اگر شرکتی فروش داشته اما سود نهایی منفی باشد، در مالیات عملکرد این موضوع قابل بررسی است، اما برای مالیات ارزش افزوده چنین امتیازی وجود ندارد.
تفاوت مالیات بر ارزش افزوده و مالیات عملکرد در چیست
اکنون که با تعریف و مفاهیم مالیات بر ارزش افزوده و مالیات بر درآمد آشنا شدیم، درک تفاوت بین آنها ساده تر خواهد بود. جدول زیر به طور خلاصه تفاوتهای مهم بین این دو مفهوم پرتکرار را در برمیگیرد.
| مورد مقایسه | مالیات بر ارزش افزوده | مالیات عملکرد |
| نوع مالیات | غیرمستقیم | مستقیم |
| مبنای محاسبه | فروش و مصرف کالا/خدمت | سود خالص سالانه |
| دوره پرداخت | فصلی | سالانه |
| تأثیر هزینهها | قابل تهاتر فقط در خرید و فروش (به شرط داشتن مالیات ارزش افزوده) |
کاهشدهنده سود و کاهش مالیات نهایی |
| پرداختکننده اصلی | مصرفکننده | صاحب کسبوکار |
| امکان انتقال بار مالیاتی | دارد | ندارد |
| حساسیت ممیزین | بالا در فاکتورها و گزارشات خرید/فروش | بالا در اسناد هزینه، درآمد و سود |
آگاهی داشتن از تفاوت مالیات بر ارزش افزوده و مالیات عملکرد برای کلیه حسابداران و صاحبان مشاغل امری ضروریست. در ادامه به طور خلاصه به شرح این تفاوت ها می پردازیم:
- ماهیت: مالیات بر ارزش افزوده نوعی مالیات غیر مستقیم است که توسط مصرف کننده نهایی پرداخت می شود، اما مالیات بر درآمد در دسته مالیات های مستقیم قرار گرفته و پرداخت آن بر عهده بنگاه های اقتصادی وصاحبان کسب و کار است.
- مبنای محاسبه: مبلغ مالیات بر ارزش افزوده بر اساس بند ج ماده 1 قانون ارزش افزوده برابر با مابهالتفاوت مالیات و عوارض فروش با مالیات و عوارض خرید در یک دوره معین است، در حالیکه ماخذ محاسبه مالیات برعملکرد سود خالص سالیانه بنگاه های اقتصادی است که پس از کسر هزینه های قابل قبول از درآمد ایشان تعیین میگردد.
- دوره پرداخت: بر اساس قانون مالیات بر ارزش افزوده، هر دوره برابر با سه ماه و منطبق بر فصول شمسی است، بنابراین مشمولین این قانون موظفند مالیات بر ارزش افزوده متعلقه را به صورت فصلی به سازمان دارایی پرداخت کنند. در مقابل، مالیات بر عملکرد به صورت سالیانه محاسبه و دریافت میگردد.
- مهلت قانونی: بر اساس ماده 4 قانون ارزش افزوده مهلت پرداخت مالیات بر ارزش افزوده هر دوره، تا پایان ماه بعد از اتمام آن فصل خواهد بود. به عنوان مثال مهلت تکمیل اظهارنامه و پرداخت مالیات بر ارزش افزوده پاییز 1404 تا پایان دی ماه می باشد. این مهلت قانونی برای کلیه مشمولین، چه حقیقی و چه حقوقی یکسان است. این موضوع در مورد مالیات بر عملکرد یکسان نیست. بر اساس ماده 100 قانون مالیات های مستقیم اشخاص حقیقی وظیفه دارند تا آخر خرداد سال بعد اظهارنامه مالیاتی خود را تنظیم و ارسال نمایند در حالی که مهلت ارسال اظهارنامه عملکرد برای اشخاص حقوقی مطابق ماده 110 قانون مالیات های مستقیم تا 4 ماه بعد از اتمام سال مالیاتی تعیین شده است.
پیشنهاد میشود بخوانید: راهنمای جامع مالیات عملکرد اشخاص حقیقی
- پرداخت کننده اصلی: در مالیات بر ارزش افزوده، پرداخت کننده اصلی مصرف کننده نهایی است و بنگاه های اقتصادی تنها نقش واسطه دریافت این مالیات و پرداخت ان به سازمان امور مالیاتی را ایفا میکنند. مبلغی که تولیدکنندگان یا فروشندگان بابت خرید مواد اولیه یا کالا به عنوان ازش افزوده می پردازند برای ایشان به عنوان اعتبار مالیاتی محسوب شده واز مبلغی که به عنوان ارزش افزوده از مشتریان خود دریافت کرده اند کسر می شود. در بحث مالیات بر درآمد، پرداخت کننده اصلی صاحبان کسب وکارهاهستند و می بایست مالیات متعلقه را از سود خالص سالیانه خود کسر نموده و به اداره دارایی بپردازند.
- نرخ مالیاتی: نرخ محاسبه مالیات بر ارزش افزوده متعلق به اشخاص حقیقی و حقوقی یکسان و برابر با 10% است، به استثنای کالاها و خدمات معاف موضوع بندهای الف و ب ماده 9 و کالاهای نفتی، فلزات گرانبها،نوشابه، سیگار و سایر کالاهای آسیب رسان که در براساس نرخهای مشخص شده طبق ماده 26 قانون ارزش افزوده باید اعمال نمود. این در حالیست که نرخ محاسبه مالیات بر عملکرد برای اشخاص حقیقی پلکانی و مطابق ماده 131 قانون مالیات های مستقیم بوده، و مالیات بردرآمد اشخاص حقوقی با نرخ ثابت 25% موضوع ماده 105 قانون مالیات های مستقیم محاسبه می گردد.
پیشنهاد میشود بخوانید: مالیات عملکرد اشخاص حقوقی (شرکتها)
- مشمولین: مشمولین پرداخت مالیات بر ارزش افزوده طی 10 دوره فراخوان رسمی ارزش افزوده و به تدریج مشخص شده و هنوز بسیاری از گروه ها مشمول ثبت نام در ارزش افزوده نیستند. در بحث مالیات بردرامد، به جز مشاغل معاف، صاحبان کلیه مشاغل بزرگ و خرد اعم از حقیقی یا حقوقی ملزم به پرداخت مالیات بر عملکرد هستند.
- نوع فاکتور: در موضوع مالیات بر ارزش افزوده، اعتبار مالیاتی فقط به فاکتورهای نقدی تعلق میگیرد و فاکتورهای خرید و فروش نسیه تا زمان تکمیل جدول پرداخت در سامانه مودیان ، تاثیری در محاسبه مالیات بر ارزش افزوده ندارند. به عبارتی فاکتورهای نسیه لازم است به تایید هر دو طرف معامله برسند تا نسیه بودن آنها اثبات گردیده و تاثیرآنها بر مالیات بر ارزش افزوده یک دوره، به دوره ای که در آن پرداخت و جدول پرداخت تکمسل گردیده باشد. این در حالیست که در موضوع مالیات بر عملکرد، فاکتورهای خرید و فروش نسیه نیز مورد بررسی قرار گرفته و در محاسبه خرید و فروش کل و شناسایی سود خالص موثر می باشند.
- بازه زمانی رسیدگی: یکی از مهم ترین تفاوت ها میان مالیات بر ارزش افزوده و مالیات بر عملکرد بازه زمانی رسیدگی به این دو می باشد. در قانون دائمی مالیات بر ارزش افزوده، محدودیت زمانی برای رسیدگی تعیین نشده و مودی موظف است اسناد و مدارک خود را تا 10 سال نگهداری نماید. به علاوه فقط یک درصد از مودیان بزرگ که اسامی آنان تا پایان مهرماه سال اعلام می شود مورد رسیدگی قرار می گیرند. در خصوص مالیات برعملکرد، ممیزین می بایست ظرف مدت یکسال پس ازپایان مهلت ارسال . پرداخت اظهارنامه، اسناد و مدارک مودیان را بررسی نموده، مالیات متعلقه را شناسایی و به مودی ابلاغ نمایند. پس از آن ممیز مالیاتی تا پنج سال حق بررسی شواهد و مدارک مربوط به اظهارنامه را خواهد داشت و میتواند با ارائه شواهد و مدارک جدید مالیات مودی را تشخیص داده ابلاغ نماید. پس از آن حتی با ارائه مدارک جدید مالیات اضافی غیر قابل مطالبه خواهد بود.
- نحوه رسیدگی: برابر با ماده 4 قانون پایانه های فروشگاهی اصل بر صحت اطلاعات ثبتشده مؤدی در سامانه مؤدیان است، مگر خلاف آن اثبات شود. مأموران مالیاتی، جز در مواردی که مؤدی از ثبتنام در سامانه امتناع کرده و یا به ترتیبی که در ماده (۹) ذکر شده، اثبات شود که در ثبت اطلاعات خود در سامانه مؤدیان تخلف نموده است، حق مراجعه به محل فعالیت مؤدی و مطالبه دفاتر، اسناد و مدارک وی و رسیدگی به آنها را ندارند. در شناسایی مالیات عملکرد ممیزین وظیفه دارند در هنگام بررسی پرونده مالیاتی، کلیه اسناد مربوط به خرید وفروش و هزینه ها را از مودی مطالبه کرده و به دقت بررسی نمایند.
- هزینه ها: در محاسبه مالیات بر ارزش افزوده، هزینه هایی که برای آن مالیات بر ارزش افزوده پرداخت نشده و همچنین مالیات و عوارض موضوع فصل هفتم قانون مالیات بر ارزش افزوده، مطابق ماده 33 این قانون برای شما اعتبار مالیاتی نخواهند داشت و کاهنده مبلغ مالیات بر ارزش افزوده شما نخواهند بود. از طرف دیگر، در بحث مالیات بر عملکرد، کلیه هزینه های پرداختی که مطابق با ماده های 147 و148 قانون مالیات های مستقیم، به عنوان هزینه ی قابل قبول شناسایی میشوند، در محاسبه سود خالص بنگاه اقتصادی موثر بوده و بنابراین کاهنده مالیات بر درآمد می باشند.
- استرداد مالیات: بر اساس ماده 8 قانون مالیات بر ارزش افزوده، در صورتی که جمع اعتبار مالیاتی مودی در هر دوره، بیشتر از مالیات و عوارض فروش وی در همان دوره باشد،سازمان موظف است مبلغ مازاد را به دوره بعد منتقل نموده یا در صورت درخواست مودی ظرف یکماه به وی مسترد نماید. توجه نمایید که مطابق دستورالعمل شماره 200/1401/525 مورخ 1401/02/21 مودیان فاقد ثبت نام در سامانه مودیان مشمول استرداد مالیات موضوع این قانون نخواهند بود. در خصوص مالیات بر عملکرد، مبحثی به نام استرداد مالیات موضوعیت ندارد و صرفا در مورد مودیان خوش حساب موضوع ماده 189 با رعایت کلیه شرایط، درخواست استرداد 5%مالیات قطعی 3 سال گذشته امکان پذیر است.
- معافیت ها: در قانون ارزش افزوده به جزبحث شناسایی کالا و خدمات معاف از ارزش افزوده، صحبتی از اعمال هرگونه معافیت برای کسب و کارهای مشمول در پرداخت مالیات به میان آورده نشده، و کلیه مشمولین چه حقیقی ها و چه حقوقی ها موظف به پرداخت کامل مالیات متعلقه خویش می باشند. این در حالیست که در بحث مالیات بر درآمد قانون گزار تلاش نموده تا با وضع یک سری از معافیت ها، بنگاه های اقتصادی را تشویق به پرداخت به موقع مالیات خود نماید(مانند جایزه خوش حسابی موضوع ماده189). همچنین بخشی از درآمد اشخاص حقیقی مطابق با ماده 101 قانون مالیات های مستقیم از پرداخت مالیات معاف شده است.
مثال ساده برای درک بهتر تفاوت مالیات بر ارزش افزوده و مالیات عملکرد
فرض کنید شرکت A یک محصول ۱۰ میلیون تومانی میفروشد.
در مالیات بر ارزش افزوده
- نرخ مالیات بر ارزش افزوده= 10%
- مبلغ ارزش افزوده کالا در فاکتور= 10%*10میلیون تومان
- مقدار مالیات قابل پرداخت= 1 میلیون تومان
در واقع شرکت A، چه سود کند چه ضرر، وظیفه دارد این مبلغ را به اداره دارایی پرداخت نماید.
در مالیات عملکرد
اگر پس از کسر هزینهها، شرکت 5 میلیون تومان سود خالص داشته باشد، نرخ مالیات عملکرد روی همین سود اعمال میشود. به عبارتی شرکت می بایست 25% از سود خالص خود ک برابر با 1.250.000 تومان است را به عنوان مالیات بر عملکرد پرداخت کند.
اگر کسبوکاری در طول یکسال مالی، سودی نداشته باشد یا زیان دهد مالیات عملکردی پرداخت نمیکنید.
کدام یک برای کسبوکارها مهمتر است؟
تفاوت مالیات بر ارزش افزوده و مالیات عملکرد مبحث مهمی است برای صاحبین مشاغل و زیرا تأثیر آنها متفاوت است:
| ارزش افزوده | عملکرد |
| بر جریان نقدینگی تأثیر مستقیم دارد | بر سود و برنامهریزی مالی طولانی مدت اثرگذار است |
| عدم ارسال بهموقع → جرایم سنگین و غیرقابل بخشش | امکان بخشودگی و دفاع مالیاتی وجود دارد |
| نیازمند مدیریت فاکتور رسمی | نیازمند حسابداری دقیق و اسناد هزینه معتبر |
برای شرکتها، بهخصوص کسبوکارهای در حال رشد، ترکیب مدیریت این دو مالیات اهمیت زیادی دارد. بسیاری از مجازاتها و جرایم به دلیل عدم آگاهی و ثبتنام/ارسال اشتباه اتفاق میافتد؛ چیزی که شرکت مالیاتی صدرحساب دقیقاً برای جلوگیری از آن کنار شماست.
چرا مدیریت مالیات را به «صدرحساب» بسپارید؟
شرکت حسابداری و مالیاتی صدرحساب با سالها تجربه در حوزهی مالیات مشاغل و شرکتها، خدمات زیر را ارائه میدهد:
- تنظیم و ارسال اظهارنامه ارزش افزوده
- تهیه و تنظیم اظهارنامه عملکرد سالانه
- تشکیل پرونده، رفع مغایرت و مشاوره تخصصی مالیاتی
- دفاع مالیاتی در برابر ممیزان و کاهش جرایم
- استقرار سیستم حسابداری و گزارشگیری دقیق
اگر دغدغه مالیات دارید یا قصد شفافسازی امور مالی شرکتتان را دارید، صدرحساب همراه شماست.
مشاوره رایگان:
برای دریافت مشاوره میتوانید همینجا به من پیام بدهی یا درخواست تماس ثبت کنی.
نتیجهگیری
در نتیجه برای تفاوت مالیات بر ارزش افزوده و مالیات عملکرد باید گفت: مالیات بر ارزش افزوده بر مصرف کالا و خدمات است و دورهای محاسبه میشود، در حالی که مالیات عملکرد بر سود سالانه شرکت است و یک بار در سال اظهار میشود. شناخت تفاوت این دو مالیات، به کسبوکارها کمک میکند بهتر برنامهریزی کنند، از جرایم مالیاتی جلوگیری کرده و مدیریت دقیقتری روی سود و نقدینگی داشته باشند.
سوالات متداول: تفاوت مالیات بر ارزش افزوده و مالیات عملکرد
اگر کسبوکار فاقد سود باشد، و یا زیانده باشد باید مالیات بر ارزش افزوده پرداخت شود؟
بله. حتی اگر کسبوکار سود نداشته باشد یا زیانده باشد، در صورت فروش کالا یا خدمات مشمول، موظف به پرداخت مالیات بر ارزش افزوده است؛ اما در مالیات عملکرد، در صورت زیان، مالیاتی تعلق نمیگیرد.
مالیات بر ارزش افزوده هر چند وقت یکبار باید پرداخت شود؟
مالیات بر ارزش افزوده به صورت فصلی (هر سه ماه یکبار) محاسبه، اظهار و پرداخت میشود.
مالیات عملکرد باید چه زمانی پرداخت شود؟
مالیات عملکرد باید به صورت سالانه محاسبه شود و مهلت ارسال اظهارنامه آن برای اشخاص حقیقی تا پایان خرداد سال بعد و برای اشخاص حقوقی تا چهار ماه پس از پایان سال مالی است.
